Van aarde naar waarde > resultaten

Samenvatting

Binnen het living lab VAN AARDE NAAR WAARDE - Toepassing van Leemsteen in de praktijk onderzoeken de partners gedurende drie jaar de toepassing van leemsteen in bouwprojecten.

De uitdaging

Leemsteen is een volledig circulair bouwmateriaal met veel potentieel voor het verlagen van de materialenvoetafdruk en CO₂-uitstoot van de bouwsector. Het materiaal wordt niet gebakken, waardoor bij het productieproces veel minder CO₂ vrijkomt dan bij klassieke baksteen. Als er geen stabilisatoren worden toegevoegd, kan leemsteen bovendien op het einde van de levenscyclus opnieuw als grondstof dienen of terugkeren naar de natuur in ongewijzigde vorm. Wanneer uitgegraven grond van bouwwerven gebruikt wordt als grondstof voor de productie is er ook geen ontginning van nieuwe grondstoffen nodig.

Leerlessen en resultaten

Doelstellingen 

Het Living Lab Van aarde naar waarde - Toepassing van leemsteen in de praktijk had als doel om de kennis, toepassing en het draagvlak voor het bouwen met leemsteen in Vlaanderen te versterken. Het project was opgebouwd rond drie complementaire luiken die samen het volledige traject van onderzoek, implementatie en sensibilisering omvatten. 

Luik 1: Exploreren van mogelijke toepassingen van leemsteen in de Vlaamse bouwcultuur 

In dit luik werden de mogelijkheden van leemsteen geëxploreerd via ontwerpend onderzoek. Ondersteund door literatuur en praktijkcases werden verschillende bouwtoepassingen onderzocht en vertaald naar haalbare ontwerpvoorstellen. Het luik diende om kennis te verzamelen, ontwerpers te inspireren en toekomstige toepassingsgebieden in kaart te brengen. 

Luik 2: Onderzoeken, implementeren en evalueren van de praktische toepassing 

Het tweede luik richtte zich op de bouwpraktijk. In samenwerking met architecten, aannemers, opdrachtgevers en onderzoeksinstellingen werden zestien praktijkcases gerealiseerd waarin ontwerp, uitvoering en evaluatie centraal stonden. De resultaten uit bijkomend onderzoek leverden diepgaand inzicht op in mortel-steencombinaties, vochtgedrag, stabiliteit, circulariteit, etc. 

Luik 3: Interageren met lokale actoren en activeren van de brede doelgroep 

Het derde luik koppelde technische kennis aan maatschappelijke interactie. In samenwerking met de gemeente Houthalen-Helchteren en lokale partners werd een demoproject gerealiseerd binnen een traject van co-creatie, met lezingen, debatten en workshops als onderdeel van een live lab waarin zowel professionals als het bredere publiek actief betrokken waren. 

Belangrijkste leerlessen en resultaten 

Het Living Lab bracht nieuwe kennis samen over de technische en praktische voorwaarden voor het ontwerpen en bouwen met leemsteen in Vlaanderen. Onderzoek en praktijkervaringen tonen aan dat het materiaal betrouwbaar kan worden toegepast als binnenmetselwerk, op voorwaarde dat ontwerp en uitvoering hierop worden afgestemd. Leemsteen combineert gunstige vochtbufferende en akoestische eigenschappen met een lage milieu-impact en circulariteit. Tegelijk vraagt het om een bewuste afweging tussen materiaaleigenschappen, toepassing, ontwerp en uitvoeringswijze. Het beslissingskader dat uit het Living Lab voortkwam onderscheidt daarbij zes hoofdtoepassingen, telkens met hun specifieke randvoorwaarden. 

Binnen het ontwerpproces is een vroege integratie van het materiaal essentieel. Wanneer leemsteen vanaf de start wordt meegenomen in de keuze van het bouwsysteem, de detaillering en de fasering en organisatie van de werf, kunnen technische randvoorwaarden beter worden afgestemd en worden materiaalkwaliteiten optimaal benut. De uitwerking van details rond plinten, aansluitingen en openingen bleek bepalend voor de kwaliteit van het metselwerk. Daarnaast vereisen planning, droogtijd en werforganisatie bijzondere aandacht. De uitvoering verloopt niet wezenlijk complexer dan bij conventioneel metselwerk, maar vraagt een goed gecoördineerde bouwomgeving en aangepaste werkvolgorde. Deze inzichten zijn vertaald in de ontwerp- en uitvoeringsrichtlijnen die als praktische referentie dienen voor toekomstige projecten. 

Samenvattend heeft het Living Lab niet enkel theoretische kennis opgeleverd, maar vooral praktische en overdraagbare inzichten over hoe leemsteen succesvol kan worden toegepast en uitgevoerd in het Vlaamse klimaat. De leerlessen zijn vertaald naar concrete richtlijnen, details en een beslissingskader, waarmee het project een stevige basis heeft gelegd voor verdere toepassing. Het living lab levert daarbij een reeks concrete resultaten op die de toepassing van leemsteen in Vlaanderen kunnen versterken:

• Er werd een uitgebreide technische gids ontwikkeld die de inzichten uit onderzoek en praktijk vertaalt naar een beslissings- en ontwerpinstrument. De publicatie bevat een afwegingskader dat ontwerpers helpt bepalen in welke situaties leemsteen geschikt is, met een vergelijking van prestaties tegenover conventionele materialen. De gids onderscheidt verschillende toepassingsgebieden, telkens met aanbevelingen voor geschikte steen- en mortelcombinaties, specifieke aandachtspunten per bouwsituatie en voorbeelden uit gerealiseerde cases.
• Daarnaast bevat ze ontwerp- en uitvoeringsrichtlijnen, geïllustreerd met technische details en verwijzingen naar relevante literatuur en richtlijnen. Deze publicatie vormt een praktisch instrument dat rechtstreeks inzetbaar is in ontwerp- en bouwpraktijk. -Daarnaast werd een tweede gids samengesteld waarin ongeveer dertig referentieprojecten uit binnen- en buitenland worden geanalyseerd. De publicatie documenteert ontwerpstrategieën, materiaalkeuzes, technische details en bouwprocessen, en maakt de opgedane kennis toegankelijk voor architecten, aannemers en opdrachtgevers. De gids geeft inzicht in de variatie aan toepassingen van leemsteen en de bijhorende ontwerpen uitvoeringsbeslissingen.
• Op basis van de onderzoeksresultaten werden technische rapporten opgesteld over materiaaleigenschappen, vochtgedrag, bouwmechanische prestaties, gebruikersvoorkeuren, etc (Buildwise / UHasselt CERG / UHasselt ArcK)
• De gerealiseerde praktijkcases fungeren als zichtbaar voorbeeld voor het bouwen met leemsteen. Demoprojecten zoals het paviljoen in Helchteren maakten het materiaal tastbaar voor lokale partners.
• Via workshops, lezingen, deelname aan events en communicatie via oa. social media kanalen werd kennis gedeeld met een breed publiek, waardoor meer bouwprofessionelen vertrouwd raakten met het bouwen met leemsteen.